Truy cập nội dung luôn

Nghiên cứu giáo dục Nghiên cứu giáo dục

Văn hóa học đường là văn hóa của tổ chức học tập

Văn hóa học đường trong lý thuyết kiến tạo của Jean Piaget có vai trò quan trọng và nhiều ưu thế để triển khai trong các nhà trường, từ phổ thông đến đại học. Trên cơ sở tham vấn của Hội Khoa học Tâm lý và Giáo dục, ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh nhà đã thể nghiệm việc vận dụng lý thuyết kiến tạo trong xây dựng văn hóa học đường ở 4 trường tiểu học và trung học.

Kết quả bước đầu cho thấy lý thuyết kiến tạo của Jean Piaget phát huy tác dụng trong xây dựng văn hóa môi trường, văn hóa tổ chức và văn hóa ứng xử tại các trường đã thể nghiệm. Bài viết của tác giả góp thêm tiếng nói để việc xây dựng văn hóa học đường với 3 nội dung vừa nêu trở thành văn hóa của "tổ chức học tập".

(Ảnh: Hữu Phúc)

Sáng ngày 29/12, tại Trường THPT Phan Việt Thống (huyện Cai Lậy), Sở GDĐT, Hội Khoa học Tâm Lý và Giáo dục Tiền Giang phối hợp tổ chức Hội thảo "Xây dựng văn hóa học đường - Biện pháp và kinh nghiệm" với sự tham gia của gần 100 đại biểu là các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và nhà giáo,... Hội thảo nhằm đánh giá thực trạng, bàn thảo các biện pháp và bài học kinh nghiệm về xây dựng văn hóa học đường trong các trường học tỉnh Tiền Giang, thực hiện chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo. Ban biên tập Trang thông tin điện tử www.tiengiang.edu.vn sẽ thông tin kết quả Hội thảo đến quý thầy cô và quý bạn đọc vào sáng thứ hai 02/01/2017

1. Văn hóa trường học

Tại hội thảo khoa học "Văn hóa học đường - Lý luận và thực tiễn" do Trung ương Hội khoa học Tâm lý và Giáo dục Việt Nam tổ chức tại tỉnh Tiền Giang tháng 3/2009, các nhà quản lý, nhà giáo gắn bó với sự nghiệp giáo dục có chung ý kiến rằng: Xét ở góc độ văn hóa tổ chức, văn hóa trường học (hay văn hóa học đường) là tổng thể các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và các hành vi ứng xử của các thành viên trong nhà trường, tạo nên những đặc điểm riêng của mỗi nhà trường.

Văn hóa trường học không đứng ngoài sự phát triển của mỗi nhà trường. Văn hóa trường học là nền tảng, là sức mạnh nội sinh cho sự phát triển của nhà trường.

Các nhà quản lý, nhà giáo tham dự hội thảo cũng cho rằng mỗi tổ chức nhà trường là một cộng đồng có những đặc điểm riêng về vị trí, chức năng, về con người, về hệ thống giá trị mà tổ chức đó đang theo đuổi. Những đặc điểm đó quy định cách ứng xử giữa các thành viên làm việc và học tập trong một nhà trường, tạo nên nét văn hóa độc đáo của mỗi nhà trường.

2. Tổ chức học tập

Tổ chức học tập (Learning Organisation) là một khái niệm xuất hiện trong mô hình lý thuyết của Senge, P. M ra đời từ những năm 90 của thế kỷ XX, được các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2005) hiện thực hóa trong điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Theo các tác giả này, tổ chức học tập là một tổ chức trong đó mọi thành viên: 1) Đoàn kết, thống nhất ý chí và hành động, hướng đến mục tiêu chung; 2) Đồng cam cộng khổ, giúp nhau cùng hoàn thành nhiệm vụ; 3) Có chí tiến thủ, vượt khó, vươn lên không ngừng; 4) Có tầm nhìn, văn hóa tổ chức mạnh; (5) Phát kiến mới luôn được tưởng thưởng xứng đáng.

Một trường học được xem là tổ chức học tập phải tạo lập được 6 yếu tố cơ bản: Lãnh đạo tốt, chiến lược phát lộ từ ý tưởng của tập thể, cấu trúc bộ máy theo chiều ngang, văn hóa tổ chức mạnh, phân quyền mạnh, chia sẻ thông tin kịp thời (hình 1).

Hình 1: Mô hình tổ chức học tập gắn với 6 yếu tố cần có

Cũng theo tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc, từng thành viên trong tổ chức học tập ấy phải vững các kỹ năng: Tư duy hệ thống, tầm nhìn chia sẻ, đối mặt với thách thức, làm chủ bản thân, học hỏi có tính đồng đội(hình 2).

Hình 2: Các kỹ năng cần có trong mỗi thành viên của tổ chức học tập

 

3. Văn hóa học đường là văn hóa của tổ chức học tập

Trên nền tảng lý thuyết vừa nêu, người viết bài này đã thực hiện cuộc khảo sát ý kiến của 420 nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục thuộc 20 trường phổ thông và Khoa Sư phạm trường đại học ở 2 tỉnh Tiền Giang và An Giang.

Bằng phương pháp trị trung bình để đánh giá tầm quan trọng của việc xây dựng tổ chức học tập, kết quả nghiên cứu cho thấy có; 1,2% cho rằng không quan trọng; 10,5% bình thường; 46,2% quan trọng; 41% rất quan trọng. Những người được khảo sát đều đánh giá cao tầm quan trọng và sự cần thiết phải xây dựng tổ chức học tập tại nhà trường của mình.

Sử dụng hệ số Cronbach alpha (Cronbach, 1951) để đánh giá độ tin cậy của thang đo nhằm loại bỏ các biến rác ra khỏi mô hình nghiên cứu; tiến hành phân tích nhân tố khám phá (EFA) để thu nhỏ các các yếu tố thành các nhóm có mối tương quan với nhau hoặc cùng một đặc điểm; dựa trên kết quả phân tích hồi quy để định lượng các nhân tố ảnh hưởng việc xây dựng tổ chức học tập, người viết bài này đã xác lập được 5 yếu tố cần có để xây dựng văn hóa học đường ở các nhà trường thành văn hóa của tổ chức học tập, bao gồm: (1) Chia sẻ thông tin và môi trường nội bộ; (2) Lãnh đạo và sự phân quyền quản lý, lãnh đạo; (3) Cấu trúc bộ máy; (4) Văn hóa tổ chức; (5) Chiến lược phát triển (hình 3).

Yếu tố thứ 1: Chia sẻ thông tin và  môi trường nội bộ

Mọi thông tin về hoạt động của nhà trường được công khai đến từng viên chức để biết, có ý kiến và tham gia thực hiện. Mỗi cán bộ, viên chức trong trường đều được chất vấn, bày tỏ chính kiến của mình đối với công việc chung. Thông tin 2 chiều (từ người lãnh đạo đến viên chức và ngược lại) được thiết lập tốt, giúp cho công tác điều hành nhà trường thông suốt. Thông tin theo chiều ngang giữa các bộ phận trong trường được thiết lập, giúp cho việc phối hợp nhịp nhàng giữa các bên có liên quan.

Tập thể cán bộ, viên chức đoàn kết, thống nhất ý chí và hành động. Các cán bộ, viên chức luôn coi trọng, gìn giữ, vun đắp các giá trị truyền thống tốt đẹp đã tạo lập. Nhà trường có đội ngũ viên chức đủ khả năng khởi xướng, tạo ra chất lượng đào tạo và chất lượng nghiên cứu khoa học. Nhà trường có cơ sở vật chất hiện đại, đáp ứng  yêu cầu phát triển bền vững. Nhà trường cũng có nguồn lực tài chính được xây dựng từ nguồn thu hoạt động sự nghiệp. Cán bộ quản lý viên chức an tâm, tin tưởng, gắn bó lâu dài với nhà trường.

Yếu tố thứ 2: Lãnh đạo và sự phân quyền quản lý, lãnh đạo.

Người lãnh đạo trong trường có trách nhiệm với công việc; có tầm nhìn, biết hoạch định chiến lược phát triển. Họ thường xuyên trao dồi phẩm chất cá nhân của chính mình;  biết lắng nghe, tin tưởng, mạnh dạn trao quyền để phát huy năng lực, sở trường của viên chức cấp dưới. Thường xuyên quan tâm đến tâm tư, tình cảm, đời sống của viên chức, luôn sẳn sàng phối hợp với các đơn vị khác trong và ngoài trường để hoàn thành nhiệm vụ quản lý.

Người lãnh đạo có hình thức động viên, khen thưởng cấp dưới (cá nhân/tổ chức) để họ hoàn thành tốt nhiệm vụ. Việc phân quyền của người lãnh đạo cho cấp dưới đảm bảo quyền lợi đi đôi với trách nhiệm. Cấp dưới (cá nhân/tổ chức) nêu cao ý thức tự giác và phát huy tinh thần trách nhiệm để thực thi nhiệm vụ được phân công.

Yếu tố thứ 3: Cấu trúc bộ máy

Bộ máy tổ chức của trường không có sự ngăn cách giữa người lãnh đạo với nhân viên và giữa các nhân viên với nhau. Các đơn vị trực thuộc cùng phối hợp nhau để thực hiện mục tiêu phát triển trường. Từng thành viên ở các đơn vị trực thuộc mỗi trường vừa độc lập sáng tạo, vừa hợp tác cùng nhau.

Yếu tố thứ 4: Văn hóa tổ chức

Văn hóa tổ chức trong nhà trường luôn được đề cao. Cán bộ quản lý và nhân viên biết ứng xử hài hòa với chính mình, với những người xung quanh và với công việc đang đảm trách. Họ luôn coi trọng, giữ gìn, vun đắp các giá trị truyền thống tốt đẹp đã tạo lập; luôn  biết tu thân (nhìn lại mình), xử thế (sống vì mọi người) và dưỡng sinh (làm mới chính mình). Cán bộ quản lý và nhân viên ý thức sâu sắc mình là thành viên trong đại gia đình.

Yếu tố thứ 5: Chiến lược phát triển

Chiến lược phát triển trường do lãnh đạo (Ban Giám hiệu) khởi xướng và định hướng trên cơ sở đề xuất của trưởng đơn vị/ bộ phận giúp việc. Chiến lược phát triển mỗi đơn vị trong trường do lãnh đạo cấp trung gian (Tổ trưởng CM, NV) khởi xướng. Chiến lược phát triển trường được phát lộ trong các cuộc thảo luận của cán bộ quản lý và viên chức các đơn vị. Ý kiến của viên chức các đơn vị thuộc trường được trân trọng, ghi nhận.

4. Hiện thực hóa việc xây dựng văn hóa học đường thành văn hóa của tổ chức học tập trong các trường phổ thông.

Thứ nhất, cán bộ quản lý các trường phổ thông cần xây dựng ngay chương trình hành động để xây dựng tổ chức học tập.

Đây là quá trình thực hiện bước chuyển từ "hành động phần nhiều là tự phát" hiện nay sang "hành động có chương trình kế hoạch với lộ trình hợp lý, khả thi". Trong chương trình hành động của mình, cần tập trung vào 5 yếu tố được xếp thứ tự ưu tiên theo mức độ ảnh hưởng của nó đối với thực tiễn hoạt động của mỗi nhà trường: (1) Sự chia sẻ thông tin và môi trường nội bộ, (2) Lãnh đạo và sự phân quyền quản lý - lãnh đạo, (3) Cấu trúc bộ máy, (4) Văn hóa tổ chức, (5) Chiến lược phát triển.

Thứ hai, Ban Giám hiệu các trường phổ thông quan tâm xây dựng môi trường nội bộ gắn với sự chia sẻ thông tin kịp thời.

Mỗi viên chức và học sinh trong nhà trường được bày tỏ ý tưởng, được chất vấn, được trao đổi thông tin về sự vận hành, phát triển của nhà trường. Phương tiện truyền thông trong hoạt động của nhà trường phải được thiết lập một cách tốt nhất, thuận lợi nhất, mọi viên chức và học sinh tiếp cận và hưởng thụ thông tin nhanh nhất.

Đối với các trường phổ thông, điều kiện đảm bảo để xây dựng môi trường nội bộ là mỗi viên chức và học sinh luôn xem trọng các giá trị từ bên trong nhà trường bằng nỗ lực và cống hiến của cá nhân. Làm sao trong mỗi đơn vị trong nhà trường, làm sao cho môi trường nội bộ là nơi đón nhận các cống hiến và chia sẻ, là điểm tựa để năng lực cá nhân được thăng tiến, là mãnh đất màu mở để những gì cá nhân và tập thể đã gieo trồng sẽ đơm hoa, kết trái. Nếu ở mỗi đơn vị trực thuộc và giữa các đơn vị trực thuộc với nhau thiếu đi tinh thần đồng đội trong lao động tác nghiệp và có sự quá tải của yếu tố lãnh đạo thì khó mà tạo lập những giá trị mới - những giá trị văn hóa cần có của một nhà trường.

Thứ ba, coi trọng yếu tố lãnh đạo và thực hiện phân quyền mạnh hơn trong quản lý  - lãnh đạo nhà trường.

Đối với các trường phổ thông, tầm nhìn của cán bộ lãnh đạo (cấp trường, tổ, khối) là yếu tố cần được xem trọng. Tầm nhìn ấy có thể vạch ra một kỳ vọng để toàn bộ tổ chức nhà trường nỗ lực thực hiện; tầm nhìn ấy cũng có thể là một rào cản, hạn chế sự phát triển nếu nó vượt khỏi sự mong đợi của tổ chức. Trong đánh giá, quy hoạch, đào tạo, tuyển chọn, bổ nhiệm, sử dụng đội ngũ cán bộ quản lý từ cấp cao nhất đến các đơn vị trực thuộc trong trường, phải thật mạnh dạn, thật thẳng thắn, thật nghiêm túc trong tự phê bình và phê bình để xây dựng một đội ngũ cán bộ quản lý tài đức vẹn toàn.

Mỗi cán bộ quản lý trong nhà trường thường xuyên nhìn lại mình để trau dồi phẩm chất năng lực ngang tầm nhiệm vụ mới. Cán bộ lãnh đạo nhà trường và các đơn vị trực thuộc phải là người biết dựa vào hiến kế của viên chức trong đơn vị để xác định sứ mạng, tầm nhìn, mục tiêu và kế hoạch hành động của đơn vị theo hướng: (a)Việc hoạch định chiến lược, việc giảng dạy, giáo dục, phục vụ giảng dạy luôn hướng đến mục tiêu chất lượng, hiệu quả, hài hòa và chuyên nghiệp cao trong mọi hoạt động, (b) tạo lập môi trường công tác, học tập mà ở đó mỗi thành viên sẵn sàng chia sẻ, sẵn sàng làm việc hết mình vì tổ chức, (c) khuyến khích mỗi viên chức và học sinh tự cam kết thực hiện nhiệm vụ công tác và học tập của mình, (d) cam kết tạo ra sự công bằng trong đội ngũ viên chức và học sinh, (đ) biết lắng nghe và chọn lọc thông tin để nuôi dưỡng bầu không khí tâm lý cởi mở, tin cậy, tôn trọng lẫn nhau ở nơi làm việc.

 Trong hành trình phát triển của mình, các trường phổ thông cần có lộ trình phân quyền mạnh hơn để xác lập tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chuyên môn - nghiệp vụ. Phát huy vai trò năng động, sáng tạo của mỗi viên chức và học sinh trong thực thi nhiệm vụ.

Thứ tư, rà soát để tiếp tục cải cách cấu trúc bộ máy theo hướng gọn nhẹ, chú trọng thiết lập mối quan hệ chiều ngang.

Việc thiết lập bộ máy tổ chức mạnh về quan hệ chiều ngang sẽ từng bước tạo lập văn hóa tổ chức theo hướng xóa dần khoảng cách giữa lãnh đạo đơn vị với các viên chức và xóa bỏ tư tưởng cục bộ, cát cứ tồn tại trong tổ chức bộ máy nhà trường. Việc thiết lập tổ chức bộ máy như vậy sẽ xây dựng được văn hóa ứng xử vừa độc lập sáng tạo, vừa hợp tác cùng nhau, hướng đến hoàn thành sứ mạng và mục tiêu của mỗi tổ, khối và của nhà trường.

Thứ năm, tạo lập văn hóa ứng xử hài hòa trong nội bộ của mỗi nhà trường với biểu hiện cụ thể như sau:

Người dạy:(a) Đối với chính mình: Trung thực, giản dị trong sinh hoạt; mô phạm, đức độ, mẫu mực trong hành vi; trong sạch trong lối sống; (b) Đối với người học: Hết lòng vì học sinh, hết lòng vì sự nghiệp trồng người; sẵn sàng tư vấn, chỉ bảo tận tình cho người học; mô phạm trong quan hệ ứng xử với người học;(c)Đối với đồng nghiệp: Trung thực, biết lắng nghe, sẵn sàng học hỏi, cầu tiến; khiêm tốn, đoàn kết, nhân ái; sẵn sàng cộng tác, chia sẻ trách nhiệm; (d) Đối với các lực lượng giáo dục trong và ngoài trường: Giản dị, khiêm tốn, mẫu mực trong hành vi ứng xử; (đ) Đối với công việc mình đãm trách: Tận tâm, tận tụy, tận lực; kỷ luật và trách nhiệm; sáng tạo và đổi mới không ngừng; hết lòng vì sự phát triển ở người học.

Người học: (a) Đối với chính mình: Trung thực, ham học hỏi, cầu tiến; giản dị, khiêm tốn; biết tự trọng; thành khẩn, sẵn sàng nhận lỗi; (b) Đối với thầy, cô: Kính trọng, trung thành với đạo học; chăm chỉ, hợp tác trong các giờ học; (c) Đối với bạn bè đồng học: Đoàn kết, thân ái, chia sẻ, giúp đỡ lúc khó khăn; (d) Đối với các lực lượng giáo dục trong và ngoài trường: Kính trọng như cha mẹ; nghe lời khuyên nhủ, chỉ dẫn; sẵn sàng đồng hành trong các hoạt động vì cộng đồng; (đ) Đối với việc học: Say mê , thích thú học tập; kỷ luật, tự giác; quyết tâm làm chủ tri thức.

Văn hóa ứng xử hài hòa theo hướng tiếp cận tổ chức học tập còn thể hiện ở chỗ: Từ Hiệu trưởng đến mỗi viên chức trong trường đều biết tu thân (nhìn lại mình), xử thế (sống vì mọi người) và dưỡng sinh (làm mới chính mình).

Thứ sáu, tiếp tục hoàn thiện, hiệu chỉnh, bổ sung Chiến lược phát triển theo định kỳ 5 năm 1 lần.

Tính khả thi của việc xây dựng tổ chức có văn hóa mạnh chính là thái độ và sự sẵn sàng của từng cán bộ quản lý, của viên chức đối với nhiệm vụ trước mắt cũng như lâu dài của nhà trường. Vì vậy, kế hoạch chiến lược, kế hoạch chiến thuật, các chương trình mục tiêu hàng năm và từng giai đoạn của nhà trường cần phải phát lộ từ ý tưởng của nhiều người, được sự đồng thuận cao của toàn thể viên chức trong đơn vị. Trên cơ sở đồng thuận ấy, mỗi cán bộ quản lý, nhân viên thấy mình có trách nhiệm với sự phát triển của đơn vị và nhà trường.

Cuối cùng, có thực hiện được những việc trên đây hay không tùy thuộc vào vấn đề con người. Các nhà trường phải đặc biệt quan tâm bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý và viên chức về nhận thức và hành động. Trong đó, nhận thức về sứ mạng, mục tiêu, chiến lược phát triển và nhận thức về xây dựng tổ chức học tập phải được quan tâm trước tiên.

Vận dụng lý thuyết kiến tạo của Jean Piaget trong xây dựng văn hóa học đường ở trường phổ thông gắn với 3 nội dung: Văn hóa môi trường, văn hóa ứng xử và văn hóa tổ chức. Trong quá trình ấy, cần nhận thức phải xây dựng văn hóa học đường trong các nhà trường thành văn hóa của tổ chức học tập với 5 yếu tố phân tích trên đây./.

Thạc sĩ  Nguyễn Quang Khải

(Phó Hiệu trưởng Trường ĐHTG, Phó chủ tịch Hội Khoa học TL& GD Tiền Giang)

Thạc sĩ Nguyễn Duy Tân 

(Giảng viên Khoa Kinh tế - Luật, Trường Đại học Tiền Giang)

---------------------------------------------------------------------------------------------

[1] Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2004), Quản lý các cơ sở Giáo dục & Đào tạo, Tài liệu huấn luyện kỹ năng quản lý và lãnh đạo - Dự án đào tạo GV.THCS - Bộ GD& ĐT ấn hành.

[2] Nguyễn Quang Khải (2011), Xây dựng nhà trường thành tổ chức học hỏi ở Trường Đại học Tiền Giang,  Tạp chí Quản lý Giáo dục số 23,  4/2011.

[3] Nguyễn Quang Khải, Nguyễn Duy Tân (2014), Các yếu tố xây dựng tổ chức học tập, Tạp chí khoa học ĐHTG, số 1/2014.

[4]Senge, P. M. (2006), The fifth discipline: The art and practice of the learning organization, Broadway Business.

[5] Trung ương Hội khoa học Tâm lý và Giáo dục Việt Nam (2009), Kỷ yếu hội thảo khoa học "Văn hóa học đường - Lý luận và thực tiễn", Tiền Giang, 3/2009.


Tin liên quan
Giáo dục và Đào tạo Tiền Giang 70 năm hình thành và phát triển (1945 - 2015)    09/06/2017
Miền đất học Tiền Giang trong nửa đầu thế kỷ XIX    09/06/2017
Ngành Giáo dục và Đào tạo Tiền Giang: Tiếp tục khẳng định vị thế, đáp ứng tốt yêu cầu cho sự nghiệp "trồng người"    09/06/2017
Tư liệu giảng dạy Lịch sử trong nhà trường: Đồng bào Tiền Giang với nhà yêu nước Phan Châu Trinh    30/05/2017
Tư liệu giảng dạy Lịch sử trong nhà trường: Buôn bán thóc gạo ở Tiền Giang và Nam Bộ trong các thế kỷ XVII, XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX    23/05/2017
Xây dựng văn hóa học đường - Một biện pháp hữu hiệu xóa bỏ bạo lực học đường    16/05/2017
Tư liệu giảng dạy Lịch sử trong nhà trường: Chiến dịch Rạch Gầm-Xoài Mút trong sự đối sánh với Chiến dịch Ngọc Hồi-Đống Đa    10/05/2017
Chương trình GDPT tổng thể: Đào tạo, bồi dưỡng giáo viên phải đi trước một bước    05/05/2017
Tư liệu giảng dạy Lịch sử trong nhà trường: Đình Long Hưng và sự kiện Nam kỳ khởi nghĩa    21/04/2017
Tư liệu giảng dạy Lịch sử trong nhà trường: Chiến thắng Ba Rài trong tiến trình cách mạng miền Nam    15/03/2017

Văn bản mới Văn bản mới

 831/TB-CĐGD: Thông báo về việc duyệt quyết toán 6 tháng đầu năm 2017
 830/TM-CĐGD: Thư mời dự tập huấn Đại hội Công đoàn cơ sở nhiệm kỳ 2017 - 2022
 754/SGDĐT-KHTC: Định hướng triển khai phần mềm quản lý thu phí và học phí tại các đơn vị trực ngành giáo dục tỉnh Tiền Giang
 40/KH-BCĐCTGĐ: Kế hoạch Tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày Gia đình Việt Nam 28/6 năm 2017
 02/HDLN-SGD-STC: Hướng dẫn về việc định mức chi trả lương dạy thêm giờ, thêm buổi và chi tổ chức các kỳ thi Ngành Giáo dục

Liên kết Liên kết